Maakt het uit hoe een land politiek is ingericht?

De vraag

Burgers hebben belang bij een betrouwbare overheid, bestaanszekerheid, veiligheid, goed onderwijs en goede zorg, en een redelijke verdeling van lasten en opbrengsten. Over dat uitgangspunt bestaat waarschijnlijk weinig verschil van mening. De kwaliteit van die opbrengsten verschilt echter enorm. De vraag is dan of de inrichting van het bestuur daarin enig verschil maakt. Een sterke of uitgeholde democratie, presidentieel of parlementair, districten of evenredigheid, een grote of een kleine staat, lonen die centraal worden afgesproken of aan de markt worden overgelaten. Dit artikel (en de onderliggende studie), met ondersteuning en analyses van AI (Claude, Anthropic), probeert op deze vraag – de relatie tussen bestuur en de opbrengsten daarvan voor burgers – inzicht te krijgen.

Wat er is vergeleken

Zes institutionele kenmerken zijn afgezet tegen negen dimensies die vastleggen hoe het burgers feitelijk vergaat. De kenmerken zijn afspiegelingen van afwegingen die een land, lange tijd of kort(er) geleden gemaakt heeft en wellicht anders had kunnen maken (en dat soms ook gedaan heeft): de kwaliteit van de democratie (versterken of juist uithollen?), de bestuursvorm (wie is de baas: het parlement of de gekozen president?), het kiesstelsel (evenredige vertegenwoordiging of districtenstelsel), de coördinatie van de loonvorming, de rol van de staat daarin, en de omvang van de staat (wat neemt de overheid voor zijn rekening en hoe financier je dat?). Valt hier te sturen en is dat nodig? Hebben die kenmerken merkbare invloed en hebben burgers daar baat bij? Dat wordt gemeten bij de dimensies. Negen dimensies zijn in dit onderzoek betrokken: de kwaliteit van de staat, bestaanszekerheid en veiligheid, marktordening en begroting, gelijkheid, gezondheid, wat volwassenen kunnen, wat scholieren presteren, innovatie en levenstevredenheid. Ieder van deze variabelen kent een eigen bron en dataset.

Daarmee is na te gaan of er samenhang bestaat tussen de institutionele kenmerken en de uitkomsten die voor burgers van belang zijn, en hoe sterk die samenhang is.

Democratie als leidend criterium

De wereld valt grofweg te verdelen in democratieën en autocratieën. Op basis van de indeling van V-Dem ‘Regimes of the World’ zijn dat samen 173 landen. Van 156 daarvan zijn er bruikbare cijfers.

Het onderzoek beperkt zich tot democratieën: zesentachtig landen. Autocratieën blijven erbuiten, en niet door gebrek aan gegevens — die zijn er, soms onvolledig en gedateerd, maar bruikbaar. De reden is een andere. Dit artikel vraagt wat een land over zijn eigen inrichting kan beslissen. Waar die beslissing niet loopt via een proces waarop burgers invloed hebben, is een kiesstelsel of een regeringsvorm wel een vorm, maar geen keuze. De vraag verliest daar haar geadresseerde, de burger.

Die grens is overigens een lijn en geen muur. Hongarije staat in deze indeling aan de autocratische kant, en toch viel er in april van dit jaar iets te kiezen. Vlak boven en vlak onder de drempel is het verschil er een van gradatie.

Dat is meteen een eerste afbakening binnen dit onderzoek: het gaat over de democratische helft van de wereld, waar ruim een kwart van de wereldbevolking woont.

Die zesentachtig landen vormen geen samenhangende groep. Bij een welvaartsniveau onder ongeveer 25.000 dollar aan feitelijke bestedingen per hoofd van de bevolking per jaar, is welvaart zelf de meest verklarende factor voor verschillen tussen landen; daarboven nauwelijks meer. Beleid kost geld, en waar het geld ontbreekt heeft de inrichting van het bestuur maar zeer beperkt invloed op eventuele positieve uitkomsten voor burgers. Boven de genoemde 25.000 dollar, maakt dit eigenlijk geen verschil meer. De landen zijn daarom in twee groepen vergeleken; drieëndertig welvarende en drieënvijftig armere. Van die drieëndertig ontbreekt voor kleine staten elk welvaartscijfer, zij blijven verder in de vergelijkingen buiten beeld.

Zes kenmerken tegen negen dimensies geeft vierenvijftig vergelijkingen voor de welvarende landen; voor de armere, zijn het er minder: dertig. Daar ontbreken de gegevens over gezondheid, levenstevredenheid en onderwijs – zowel wat scholieren presteren als wat volwassenen kunnen.

Wanneer en hoe een verschil meetelt

De uitkomsten worden in een tweetal matrixen (een voor welvarende landen en een voor armere) voor ieder van de vergelijkingen vastgelegd. Wat de (statistische) techniek achter dit onderzoek is, is buiten dit artikel gehouden; de complexiteit daarvan werkt storend op de leesbaarheid. Deze en andere afwegingen die gedurende het onderzoek zijn gemaakt zijn te downloaden en staan uitgebreid beschreven in de methodologische notitie met bijlagen waarin de bronnen en het gebruik daarvan is beschreven evenals de cijfermatige onderbouwing.

Voor elk institutioneel kenmerk wordt nagegaan of landen met een hogere score ook anders scoren op een bepaalde dimensie. Dat levert één getal op dat de richting en sterkte van die samenhang samenvat. Een aparte toets beoordeelt of de uitkomst stevig genoeg is om die samenhang te rapporteren. Voldoet de uitkomst niet aan de afgesproken grens, dan blijft de tabelcel in de betreffende matrix leeg. Leeg betekent dus niet dat er niets is berekend, maar dat de uitkomst niet sterk genoeg onderbouwd is om als samenhang te presenteren.

De gerapporteerde getallen laat zich vervolgens als volgt interpreteren: bij een getal van 0,2 is de relatie meetbaar, maar niemand merkt het. Bij 0,5 is het merkbaar, maar nog niet onderscheidend. Bij 0,8 is de relatie groot. Boven de 1,2 kan er over de samenhang bijna geen misverstand bestaan. Met andere woorden, hoe hoger het getal hoe meer samenhang is vastgesteld.

Een blauwe cel geeft aan dat er een positieve samenhang bestaat, een oranje cel dat sprake is van een negatieve. Hoe donkerder de kleur, hoe groter de samenhang. Elk getal hoort bij het kenmerk van de dimensie in de betreffende rij. Vetgedrukte cijfers geven aan dat de uitkomst op zichzelf staat en dus niet deels is toe te schrijven aan een kenmerk van een van de andere rijen.  Bij niet vetgedrukte cijfers is dat grotendeels wel het geval, wat de uitkomst minder robuust maakt.

Welvarende landen

Van de vierenvijftig vergelijkingen voor deze groep landen voldoen er negentien aan alle criteria en verdienen daarmee een plaats in de matrix.

Eén kenmerk haalt op acht van de negen dimensies een uitkomst, en dat is de kwaliteit van de democratie: niet of er verkiezingen zijn, maar vooral ook wat er tussen verkiezingen in met de macht gebeurt. Of rechters onafhankelijk opereren, of het parlement de regering daadwerkelijk kan controleren, of (mensen)rechten geëerbiedigd worden en dan niet alleen op papier. Waar dat meer op orde is, functioneert de staat beter, zijn de basisvoorzieningen van een hoger niveau, is de begroting gezonder, zijn de inkomensverschillen kleiner, kunnen volwassenen meer, presteren scholieren beter, is er meer innovatie en zijn mensen tevredener. Alleen bij gezondheid levert dit kenmerk niets op. Geen enkel ander kenmerk komt in de buurt van die breedte. Twee van die acht staan niet op zichzelf: basisvoorzieningen en de gelijkheid. De overige zes blijven onaangetast.

Bestuursvorm levert twee uitkomsten op, en het zijn twee van de grootste van het hele onderzoek: parlementaire stelsels staan hoger op de kwaliteit van de staat en op gezondheid. Verder dan die twee reikt het niet. Op de overige zeven dimensies levert de vergelijking niets op. Daarnaast valt op dat op geen van de dimensies presidentiële stelsels hoger uitkomen.

Het kiesstelsel levert vier uitkomsten op, en het verschil bij bestaanszekerheid is het grootste van het hele onderzoek: evenredige stelsels scoren hoger op bestaanszekerheid, levenstevredenheid, gelijkheid en begrotingsbeleid. Hierbij is het wel belangrijk op te merken dat er maar vijf districtenlanden zijn in deze groep: Australië, Canada, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Bij bestaanszekerheid en gelijkheid leunt het verschil in negatieve zin zwaar op één van hen: de Verenigde Staten – laat dat land weg en het verschil ten gunste van evenredigheidsstelsels halveert ruimschoots. Bij levenstevredenheid gebeurt dat niet.

Gelijkheid is de dimensie waar de kenmerken elkaar overlappen. Drie leveren er een uitkomst op: de kwaliteit van de democratie, het kiesstelsel en de loonvorming. Alleen die laatste staat er op zichzelf; wat bij de twee andere staat, is voor een deel niet van de invloed van loonvorming te onderscheiden.

Waar lonen collectief en gecoördineerd worden afgesproken, zijn de inkomensverschillen kleiner. Dat is de enige uitkomst van betekenis die de twee loonkenmerken opleveren. Daarnaast staan er nog drie kleine uitkomsten, alle net boven de ondergrens en alle negatief: zowel sterkere coördinatie als meer staatsbetrokkenheid gaat samen met iets lagere schoolprestaties, en meer staatsbetrokkenheid ook met iets minder innovatie. Ze zijn te klein om er een echte samenhang aan te verbinden, maar ze staan in de matrix en horen hier genoemd te worden. Het beeld blijft dus smal: hoe lonen tot stand komen raakt de inkomensverdeling, en verder vrijwel niets. Twee van die drie staan bovendien niet op zichzelf, en dat zijn de twee over schoolprestaties.

De omvang van de staat levert weinig op. De enige uitkomst die overeind blijft – een grotere staat werkt negatief op marktopenheid – is eigenlijk vanzelfsprekend; die twee zitten elkaar per definitie in de weg. Andersom zou je juist wel verwachten dat een grotere staat een positieve invloed heeft op inkomensgelijkheid. Dat blijkt niet het geval. Het berekende verband steunt voor meer dan de helft op de Verenigde Staten: binnen de groep is de omvang van de staat in dat land een van de kleinste en kent het veruit de grootste inkomensverschillen. Als je de Verenigde Staten buiten de vergelijking laat, dan is het verschil zodanig klein, dat het niet voor vermelding in aanmerking komt.

Armere democratieën

In de armere democratieën ziet het er anders uit en voldoen acht van de dertig vergelijkingen (zes kenmerken versus vijf dimensies) aan de criteria.

Daar houdt van de kwaliteit van de democratie nog maar één uitkomst stand, en dat is de kwaliteit van de staat. Op basisvoorzieningen, marktordening, gelijkheid en innovatie laat de vergelijking op dit kenmerk niets zien, en dat blijft zo wanneer je de groep verder zou opdelen van heel arm naar bijna welvarend. Een regering die weggestemd kan worden heeft reden om rechtszekerheid, eigendomsbescherming en publieke diensten te onderhouden; dat is zichtbaar en tastbaar. Dat die betere staat zich vervolgens vertaalt in merkbaar betere uitkomsten, is in deze groep echter nog niet aantoonbaar.

Dat is geen tegenspraak maar een volgorde in ontwikkeling. Onder een bepaald welvaartsniveau levert kwalitatief betere democratie nog geen resultaten voor burgers op, maar wel het instrument waarmee die later worden gemaakt: een staat die ook voor burgers werkt.

Bestuursvorm doet het hier anders dan in de welvarende groep: parlementaire stelsels gaan samen met meer gelijkheid en met meer innovatie.

Bij het kenmerk kiesstelsel ‘wint’ het districtenstelsel. De staat functioneert beter en de inkomensverschillen zijn kleiner. Twaalf van de veertien districtenlanden hier hebben hun rechtsstelsel en hun manier van besturen van de Britten geërfd; of het stembiljet werkt of die erfenis, valt uit deze cijfers niet op te maken.

Over loonvorming valt hier niets te zeggen, en wel om een andere reden dan bij de overige kenmerken. Voor veertig van de drieënvijftig landen is eenvoudigweg niet vastgelegd hóé lonen tot stand komen. Het gaat hier dus niet om een kleine groep binnen een bekende verdeling, maar om een kenmerk dat voor driekwart van deze landen onbekend is.

De omvang van de staat levert hier drie uitkomsten op, maar slechts één ervan staat op zichzelf – en het is dezelfde als bij de welvarende landen: een grotere staat scoort lager op marktopenheid.

De landen afzonderlijk

Hoewel dit strikt genomen buiten de hoofdvraag valt, is het toch inzichtelijk de (welvarende) landen in dit onderzoek afzonderlijk te laten zien. De gegevens laten het toe en het is het deel dat een lezer herkent. Per dimensie is uitgerekend hoever een land van het groepsgemiddelde af ligt. Elk land is een rij, elke dimensie een kolom, en het geheel levert een kaart op van wie waarin voorloopt en waarin achterblijft.

Het eerste wat opvalt is hoe moeilijk het is om overal goed te scoren: wie hoog staat op gelijkheid staat vaak lager op innovatie, of omgekeerd. Een land dat op alles vooroploopt bestaat vrijwel niet. Slechts twee landen staan op alle negen dimensies op of boven het gemiddelde van de groep: Denemarken en Ierland. Bovenaan staan verder de Scandinavische landen en Zwitserland, met Nederland kort daarachter. Daarna volgt een brede middenmoot en ten slotte een staart.

Het tweede dat opvalt is dat enkele landen waar je meer van verwacht, laag staan. De Verenigde Staten staan vrijwel onderaan, Italië en Frankrijk in het onderste derde deel. Dat is geen klein verschil, en het geeft te denken. Drie landen - Cyprus, Malta en Taiwan - krijgen helemaal geen totaalscore, omdat voor hen te veel dimensies ontbreken om een gemiddelde op te baseren.

Als de scores van bovenstaande landen op de verschillende dimensies gemiddeld worden en afgezet tegen hun V-Dem Liberal Democracy Index score ontstaat het volgende beeld. Duidelijk wordt dat het kenmerk democratie samenhangt met hogere uitkomsten op dimensies, en dus relatief betere uitkomsten voor burgers.  Zet de democratie-index horizontaal uit en zet verticaal hoe een land het gemiddeld doet op de negen dimensies, dan loopt de wolk van linksonder naar rechtsboven.

Roemenië staat onderaan op beide (zo ver buiten beeld dat het apart, in een eigen kader[A1] , moet worden toegelicht), Denemarken bovenaan op de democratie-index en Noorwegen op de uitkomsten; daartussen ligt de rest in een herkenbare lijn.

Voordat iemand dit als een absolute ranglijst leest, horen er drie dingen bij.

• Alle dimensies wegen even zwaar.   Dat is een keuze, geen meting. Wie gezondheid zwaarder vindt wegen dan begrotingsdiscipline krijgt een andere volgorde. Het totaal is een samenvatting; de kolommen zijn het eigenlijke verhaal.

• De schaal is relatief.   Een land wordt afgezet tegen deze drieëndertig, niet tegen de wereld. Op staatskwaliteit ligt zelfs de zwakste van deze groep nog boven twee derde van alle gemeten landen. Een lage score betekent hier dus doorgaans 'minder goed dan de rest van de kopgroep', niet 'slecht'— al geldt dat niet overal even sterk: op bestaanszekerheid en gelijkheid reikt de groep tot ongeveer het midden van de wereldverdeling.

• Het overzicht verklaart niets.   Het laat zien waar landen staan, niet waarom zij daar staan.

Eén verband legt het wel, en het is hetzelfde als hiervoor. Zet de positie van een land op dit overzicht af tegen de diepte van zijn democratie, en de twee lopen grotendeels samen. De afzonderlijke landen vertellen dus geen nieuw verhaal; ze laten hetzelfde verhaal van dichtbij zien.

Wat hier niet staat

Dit is een momentopname: landen zoals ze nu zijn, naast elkaar gelegd. Geen enkel land is gevolgd terwijl zijn democratie sterker of zwakker werd. Om te zien wat zo’n ontwikkeling dóét, zou dat wel nodig zijn: je moet een verandering zien plaatsvinden en kijken wat erop volgt.

Wat hier staat is dus steeds dat twee dingen samengaan, en nooit dat het ene het andere voortbrengt. Het verband kan ook de andere kant op lopen: welvarende en gelijke samenlevingen houden een sterke democratie waarschijnlijk makkelijker overeind dan arme landen er een opbouwen

Nog iets over de getallen zelf. Dit zijn een beperkt aantal landen verdeeld over twee groepen, geen tienduizend ondervraagden. Elk land telt dus zwaar mee. Laat je er twee weg en reken je opnieuw, dan kan de uitkomst behoorlijk verschuiven. Bij kwaliteit van de democratie is dat nauwelijks het geval: die blijft tussen 0,71 en 0,85. Bij de andere kenmerken schuift het echter veel meer — het verband tussen loonvorming en gelijkheid ligt dan ergens tussen 0,19 en 0,58. De richting van de samenhang blijft in alle gevallen gelijk, de precieze omvang niet. Lees de getallen dus als "hier zit iets, en ongeveer van deze orde", en niet als een exact getal.

Verder is het grootste deel van de vergelijkingen in beide matrixen leeg. Dat is geen tekortkoming van de meting, maar de uitkomst zelf: bij de meeste van deze kenmerken — keuzes die een land werkelijk kan maken, en soms ook gemaakt heeft — is niet aantoonbaar dat die keuze verschil maakt voor wat burgers merken.

Een rangorde van goede of foute institutionele kenmerken valt hier niet uit af te leiden. Eén kenmerk steekt er wel bovenuit: de kwaliteit van de democratie. 

Tot slot

Maakt het uit hoe een land politiek is ingericht? Ja – maar van de manieren om een land in te richten, blijft er maar één over die werkelijk algemeen is: de kwaliteit van de democratie telt. Niet alleen of er verkiezingen zijn, maar vooral wat er tussen verkiezingen in met de macht gebeurt. Het is daarom goed om te zien dat de democratie toch leeft. In Hongarije, Servië, Brazilië, en de Verenigde Staten hebben kiezers een duidelijk signaal afgegeven over de door hen gewenste koers.

Dat is belangrijk. Wie de rechterlijke macht uitholt of het parlement omzeilt, raakt aan het enige kenmerk waarvan we wéten dat het samenhangt met hoe het mensen vergaat. Alles daaromheen — presidentieel of parlementair, districten of evenredigheid, grote of kleine staat — werkt soms ergens, maar nergens breed. Dat lijkt een mager resultaat voor dit artikel, maar het legt wel de vinger op de juiste plek.

Van alles wat een land over zijn inrichting kan beslissen, is dit het enige waarvan vaststaat dat het meetbaar is en samenhangt met wat burgers merken. Wie meent het beter te weten en juist dát pad verlaten wil, verkoopt een illusie.

Double-click to edit...